Mimo krótkiej historii budżetu partycypacyjnego w Polsce (od 2011 roku), jego idea padła na podatny grunt w przestrzeni lokalnej, a popularność mechanizmu włączania społeczności lokalnych w miejskie budżetowanie systematycznie rośnie. Proces budżetowania partycypacyjnego i jego wpływ na rozwój lokalny jest coraz częściej obszarem zainteresowania badaczy wielu dyscyplin naukowych.

Przeprowadzane analizy oraz prezentowane studia przypadków dotyczą w zdecydowanej większości dużych miast. Ciekawą i słabo rozpoznaną perspektywą badawczą są natomiast małe miasta. Dlatego też głównym celem badań podjętych przez autorki była identyfikacja projektów w ramach budżetów partycypacyjnych (BP) oraz określenie ich zakresu przedmiotowego w małych miastach (gminy miejskie i miejsko-wiejskie z liczbą ludności poniżej 20 tysięcy mieszkańców) województwa łódzkiego i śląskiego (stan na 2017 rok).*

W województwie śląskim spośród 34 małych miast BP wprowadzony został w 10 jednostkach. Są to następujące miasta: Ustroń, Wisła, Strumień, Blachownia, Pyskowice, Toszek, Bieruń, Lędziny, Łazy, Ogrodzieniec (co stanowi 29% małych miast). W Strumieniu i Ogrodzieńcu BP funkcjonuje jako fundusz sołecki.

W województwie łódzkim w 2017 roku BP realizowany jest w 7 małych miastach, mianowicie w: Błaszkach, Drzewicy, Głownie, Konstantynowie Łódzkim, Ozorkowie, Rawie Mazowieckiej, Koluszkach (25% małych miast). Znamienne, że w dwóch małych miastach województwa łódzkiego budżetowanie partycypacyjne zostało wprowadzone, lecz nie jest kontynuowane (Brzeziny - inicjatywa jednorazowa, Wieruszów - o najdłuższej tradycji w tym względzie, BP od 2012/2013 r., proces ten zakończono na edycji 2015/2016).

W ujęciu finansowym widoczne są duże dysproporcje w analizowanych miastach. W województwie śląskim wartości przeznaczanych kwot na budżet partycypacyjny per capita wahają się od 4 zł w Łazach do 36 zł w Bieruniu. W województwie łódzkim różnice te wynoszą od 10 zł w Głownie do 26 zł w Drzewicy (28 zł w 2016 roku w Wieruszowie).

Porównanie liczby składanych projektów wskazuje na duże różnice w analizowanych miastach (od 52 do 4 w regionie śląskim, od 21 do 4 w regionie łódzkim). W województwie śląskim widoczny jest związek liczby zgłaszanych projektów i wielkości BP.

Największa aktywność mieszkańców odnotowana została w Bieruniu oraz kolejno w Ustroniu i Blachowni. Wszystkie te miasta przeznaczyły relatywnie największą część swojego budżetu do dyspozycji mieszkańców. Ponadto duże dysproporcje na Śląsku obserwuje się w przypadku wskaźnika frekwencji podczas głosowania (od 2% do niemal 30%).

Podobna sytuacja jest w regionie łódzkim od 26% (Konstantynów Łódzki) do 8%-11% w innych miastach. Godne uwagi, że w obu województwach zgłaszane projekty są bardzo różnorodne: od projektów infrastrukturalnych, które stanowią większość (remont chodnika, oświetlenie, budowa placu zabaw) po projekty miękkie z zakresu bezpieczeństwa czy wydarzeń kulturalnych.  

Wybrane projekty budżetów obywatelskich analizowanych małych miast województwa śląskiego i łódzkiego (głosowanie 2017 rok) Charakter projektu Województwo Śląskie Województwo Łódzkie Projekty twarde (infrastrukturalne) ?Nasze Zielone Osiedle" - zagospodarowanie i odnowa terenów zieleni z elementami małej architektury (Ustroń), Altana - scena na Zamkowcu (Toszek), Montaż ławeczki solarnej z funkcją Wi-Fi z możliwością ładowania urządzeń mobilnych (Błaszki), Stacje naprawy rowerów z ławeczkami (Rawa Mazowiecka) Projekty miękkie Mały reporter-Osiedle Nierodzim w obiektywie dzieci (Ustroń), My som stela - podtrzymujemy tradycje ludowe (Ustroń), kino letnie (Bieruń) Trener osiedlowy dla Juniora i Seniora; Program profilaktyczny ?Bezpieczny Konstantynów" (Konstantynów Łódzki)   Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań.  

BP nie ma w Polsce formalnego umocowania prawnego, a proces jego realizacji jest przedmiotem fakultatywnej decyzji i rezultatem mechanizmu wypracowanego przez poszczególne samorządy (Sobol, 2017).* 

Przeprowadzone badania pozwalają zaobserwować różne rozwiązania dotyczące formuły i procedury BP w analizowanych miastach. Dotyczą one m.in. zasięgu przestrzennego, zakresu czasowego, zasad zgłaszania projektów oraz zasad głosowania.

Z jednej strony rozwiązanie takie jest korzystne, gdyż wpisuje się w ideę samorządności i samodzielności gmin. Z drugiej natomiast dowolność rozwiązań przy małym doświadczeniu powoduje liczne błędy czy uchybienia organizacyjne.

Problemy te, w tym zwłaszcza braki informacyjne, przyczyniają się w efekcie do niskiej aktywności mieszkańców na różnych etapach całego procesu. Problemem jest brak rzeczywistej dyskusji i konsultacji w kwestii zgłaszanych projektów tj. ich zakresu przedmiotowego. W konsekwencji następuje uproszczenie procedury i ograniczenie jej do zgłaszania projektów i głosowania.

Przeprowadzone badania potwierdzają niedomagania procesu budżetowania partycypacyjnego ujawniają się na etapie jego planowania jak i realizacji.

Z perspektywy naukowej trudności w pozyskaniu materiałów i danych do opracowania badań świadczą o małej transparentności procesu budżetowania obywatelskiego, a brak lub niepełne informacje uwidaczniają niedomagania mechanizmu w małych miastach.

Pomimo dużej ?medialności" tematu budżetów partycypacyjnych, skala wykorzystania tego narzędzia w małych miastach jest niewielka, a poziom organizacji i efektywności wykorzystania BP mocno zróżnicowany.  

dr Agnieszka Sobol - ekspert i praktyk w dziedzinie samorządu terytorialnego. Ekonomistka związana z Uniwersytetem Ekonomicznym w Katowicach. Autorka wielu publikacji naukowych. Zainteresowania badawcze koncentruje wokół zagadnień zrównoważonego rozwoju miast. Zaangażowana w podnoszenie świadomości obywatelskiej i ekologicznej.  

dr Agnieszka Rzeńca - ekonomistka związana z Wydziałem Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ. W swojej pracy naukowej łączy tematykę ekonomiczną z ochroną środowiska, szczególnie w kontekście rozwoju zrównoważonego (m.in.: ekoinnowacji, form współpracy w ochronie środowiska, polityki rozwoju jednostek terytorialnych, zasobooszczędnego gospodarowania miast). Współpracuje z podmiotami administracji publicznej. Jest autorką wielu opracowań strategicznych dla samorządów lokalnych i regionalnych z zakresu planowania zintegrowanego, rewitalizacji i ochrony środowiska.

* Szerzej w artykule Rzeńca A., Sobol A., Budżet partycypacyjny jako narzędzie polityki rozwoju małych miast - analiza województwa śląskiego i łódzkiego [w przygotowaniu]. 

* Regulacje dotyczące BO pojawiły się w poselskim projekcie ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu zwiększenia udziału obywateli w procesie wybierania, funkcjonowania i kontrolowania niektórych organów publicznych (druk sejmowy nr 2001), dotyczą one obowiązkowych budżetów obywatelskich we wszystkich miastach na prawach powiatu i ich wysokości stanowiącej co najmniej 0,5 proc. wykonanych wydatków budżetowych gminy w roku poprzedzającym. Pierwotnie obligatoryjność budżetów partycypacyjnych ma dotyczyć jedynie miast na prawach powiatu. Idea obowiązkowości budzi sprzeciw wielu samorządów. Na moment składania tekstu ścieżka legislacyjna Projektu nie została zakończona.