Wystawa "Dzieci Zamojszczyzny. Historia i pamięć" prezentuje zarys wydarzeń z okresu II wojny światowej i okupacji niemieckiej na Zamojszczyźnie ze szczególnym uwzględnieniem losów wysiedlonych dzieci.

Zamojszczyzna to region na południu Lubelszczyzny. W czasie II wojny światowej należała do dystryktu lubelskiego znajdującego się na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W przeważającej części były to tereny rolnicze, które przed wojną zamieszkiwało ponad 500 tys. ludności. O wyborze przez niemieckich okupantów Zamojszczyzny na "pierwszy obszar osadniczy" zadecydowało kilka czynników, w tym te o charakterze geograficzno-strategicznym. Zamierzano utworzyć tu "germański wał ochronny". Ponadto skolonizowana Zamojszczyzna pełniłaby ponadto rolę "bastionu niemczyzny", a zarazem zaplecza dla niemieckich sił zbrojnych walczących na wschodzie. Istotne znaczenie miały także żyzne gleby, liczne folwarki i gospodarstwa.

Do akcji wysiedlenia przystąpiono w nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. Składały się z trzech faz i trwały do sierpnia 1943 r. Swoim zasięgiem objęły tereny powiatu hrubieszowskiego, zamojskiego, biłgorajskiego i tomaszowskiego. Łącznie ofiarami padło blisko 110 tys. Polaków z ok. 300 wsi. Wśród wysiedlonych znalazło się ok. 30 tys. dzieci.

Dzieci ginęły w trakcie prowadzonych działań zbrojnych, akcji wysiedleńczych i pacyfikacyjnych. Wywożone do więzień i obozów masowo umierały m. in. na skutek głodu, katastrofalnych warunków higieniczno-sanitarnych, rozprzestrzeniających się chorób oraz bestialstwa członków załogi. Uznane za "rasowo wartościowe" siłą oddzielano od rodziców i kierowano do Niemiec celem germanizacji.

Wydarzenia z lat wojny i okupacji, wysiedlenia, obozy, rodzinne tragedie i rozstania są nadal bolesnym wspomnieniem dla obecnie dorosłych Dzieci Zamojszczyzny. Od lat czynią oni usilne starania, by pamięć o tym traumatycznym czasie została przekazana kolejnym pokoleniom.

Dla upamiętnienia najmłodszych ofiar działań wojennych od lat obecne są w przestrzeni publicznej wydarzenia kulturalne, sportowe, zajęcia edukacyjne i dydaktyczne, a w wielu miastach i miasteczkach województwa lubelskiego znajdują się place i ulice Dzieci Zamojszczyzny, liczne pomniki, obeliski i tablice poświęcone pamięci najmłodszych ofiar wysiedlenia.